İş Sözleşmesi Türleri ve Farkları

İş Sözleşmesi Nedir?

İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ücret ödemeyi üstlendiği yazılı veya sözlü anlaşmadır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 8. maddesi iş sözleşmesini düzenlemektedir. Süresi bir yıl ve üzeri olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur; ancak süresi bir yıldan kısa olan sözleşmeler sözlü olarak da kurulabilir.

İş sözleşmesinin temel unsurları şunlardır: işçinin iş görme borcu, işverenin ücret ödeme borcu ve bağımlılık ilişkisi. Bağımlılık unsuru, iş sözleşmesini diğer iş görme sözleşmelerinden (eser sözleşmesi, vekâlet sözleşmesi gibi) ayıran en önemli kriterdir. İşçi, işverenin emir ve talimatları doğrultusunda çalışır.

Türk hukukunda iş sözleşmeleri farklı kriterlere göre sınıflandırılmaktadır: süresine göre (belirsiz süreli, belirli süreli), çalışma şekline göre (tam zamanlı, kısmi zamanlı), çalışma yerine göre (işyerinde, uzaktan) ve çalışma biçimine göre (çağrı üzerine, takım sözleşmesi). Bu rehberde en yaygın iş sözleşmesi türlerini, aralarındaki farkları ve her birinin sağladığı hakları detaylı olarak inceliyoruz.

Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi

Belirsiz süreli iş sözleşmesi, Türk iş hukukunda en yaygın kullanılan ve asıl sözleşme türü olarak kabul edilen sözleşmedir. Bu sözleşmede bir bitiş tarihi belirlenmemiştir; iş ilişkisi taraflardan birinin feshi veya karşılıklı anlaşma ile sona erer. İş Kanunu'nun temel varsayımı, aksi belirtilmedikçe iş sözleşmesinin belirsiz süreli olduğu yönündedir.

Belirsiz süreli sözleşmelerde fesih için ihbar süresi uygulanır. İhbar süreleri işçinin kıdemine göre belirlenir: 6 aya kadar kıdem için 2 hafta, 6 ay-1.5 yıl arası için 4 hafta, 1.5-3 yıl arası için 6 hafta, 3 yıldan fazla kıdem için 8 hafta ihbar süresi öngörülmüştür. İhbar süresine uymayan taraf, karşı tarafa ihbar tazminatı ödemek zorundadır.

Bu sözleşme türünde, koşullar sağlandığında işçinin kıdem tazminatı hakkı doğar. İşveren tarafından haklı neden olmaksızın feshedilmesi, işçinin emeklilik, askerlik veya evlilik (kadın işçi için) nedeniyle ayrılması gibi durumlarda kıdem tazminatı ödenir. Kıdem tazminatı, her tam yıl için 30 günlük brüt ücret üzerinden hesaplanır.

Belirsiz süreli sözleşme ile çalışan ve iş güvencesi kapsamında olan işçiler (en az 30 çalışanlı iş yerinde, 6 ay ve üzeri kıdem, belirli nitelikteki işveren vekili olmamak), geçerli bir neden olmadan işten çıkarıldıklarında işe iade davası açabilirler. İşe iade davası, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurularak başlatılır.

Belirli Süreli İş Sözleşmesi

Belirli süreli iş sözleşmesi, sözleşmenin süresinin açıkça belirlendiği veya işin niteliği gereği belirli bir süre ile sınırlı olduğu sözleşme türüdür. İş Kanunu'nun 11. maddesi bu sözleşme türünü düzenlemektedir. Belirli süreli sözleşme yapılabilmesi için mutlaka objektif bir neden bulunması gerekir.

Objektif nedenler arasında şunlar sayılabilir: belirli bir projenin tamamlanması, mevsimlik işler, geçici iş artışı, hastalık veya doğum izni nedeniyle bir çalışanın yerine geçici olarak birinin alınması. Sürekli nitelikteki bir iş için belirli süreli sözleşme yapmak hukuka aykırıdır ve mahkeme tarafından belirsiz süreli sözleşme olarak kabul edilir.

Belirli süreli sözleşmelerin en önemli özelliği, süre sonunda kendiliğinden sona ermesidir. Bu durumda işverenin ihbar süresi vermesi veya ihbar tazminatı ödemesi gerekmez. Ancak işveren, sözleşme süresinden önce haklı neden olmaksızın feshederse, işçi kalan süreye ilişkin ücretini bakiye süre ücreti olarak talep edebilir.

Zincirleme (art arda) belirli süreli sözleşme yapılması konusunda kanun katı kurallar öngörmektedir. Esaslı bir neden olmadıkça belirli süreli iş sözleşmesi birden fazla üst üste yapılamaz; yapılırsa sözleşme başından itibaren belirsiz süreli sayılır. Yargıtay kararlarında da bu husus sıkça vurgulanmaktadır.

Belirli süreli sözleşmelerde kıdem tazminatı konusu uzun süre tartışmalı olmuştur. Güncel Yargıtay içtihatlarına göre, belirli süreli sözleşme ile çalışan işçi de kıdem tazminatına hak kazanabilir; ancak bu, feshin şekline ve sözleşmenin niteliğine bağlıdır.

Kısmi Zamanlı (Part-Time) İş Sözleşmesi

Kısmi zamanlı iş sözleşmesi, işçinin haftalık çalışma süresinin tam zamanlı emsal çalışanın haftalık çalışma süresinin üçte ikisinden az olduğu sözleşmedir. İş Kanunu'nun 13. maddesi kısmi zamanlı çalışmayı düzenlemektedir. Örneğin, tam zamanlı çalışma süresi haftalık 45 saat ise, 30 saatten az çalışan işçi kısmi zamanlı kabul edilir.

Kısmi zamanlı çalışanlar, tam zamanlı çalışanlarla eşit haklara sahiptir; ancak bu haklar çalışma süresine orantılı olarak uygulanır. Ücret, yıllık izin, kıdem tazminatı ve diğer haklar, tam zamanlı çalışana göre orantılı hesaplanır. İşveren, kısmi zamanlı çalışana salt bu nedenle farklı muamele yapamaz; bu, ayrımcılık yasağı kapsamında değerlendirilir.

SGK primi konusunda kısmi zamanlı çalışanlar için önemli bir ayrım vardır. SGK primi, çalışılan gün sayısına göre yatırılır. Haftanın belirli günlerinde çalışan bir part-time çalışanın eksik gün bildirimi yapılır. Bu durum, emeklilik için gerekli prim gün sayısının tamamlanmasını uzatabilir. Kısmi zamanlı çalışanlar, isteğe bağlı sigorta ile eksik günlerini tamamlayabilirler.

Kısmi zamanlı çalışmaya geçiş hakkı bazı durumlarda kanunla güvence altına alınmıştır. Doğum sonrası analık izni biten kadın işçi, çocuğun mecburi ilköğretim çağının başlangıcına kadar kısmi zamanlı çalışma talep edebilir. İşveren bu talebi karşılamak zorundadır.

Uzaktan Çalışma Sözleşmesi

Uzaktan çalışma sözleşmesi, işçinin iş görme borcunu işyeri dışında, teknolojik araçlarla yerine getirdiği sözleşme türüdür. İş Kanunu'nun 14. maddesi ve 2021 yılında yürürlüğe giren Uzaktan Çalışma Yönetmeliği bu çalışma biçimini düzenlemektedir. COVID-19 pandemisi sonrasında uzaktan çalışma büyük ölçüde yaygınlaşmış ve hukuki altyapısı güçlendirilmiştir.

Uzaktan çalışma sözleşmesinde şu hususların mutlaka yer alması gerekir: işin tanımı ve yapılma şekli, işin yapılacağı yer, çalışma süresi ve fazla çalışma koşulları, işveren tarafından sağlanacak iş araçları ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler, iletişim yöntemleri ve süreleri, verilerin korunmasına ilişkin kurallar, masraf ve gider karşılama esasları.

İşveren, uzaktan çalışan için gerekli iş araçlarını sağlamakla yükümlüdür. Bilgisayar, internet bağlantısı, yazılım lisansları gibi araçlar işveren tarafından temin edilmelidir. Ayrıca işçinin uzaktan çalışma nedeniyle katlandığı elektrik, internet, ısınma gibi giderlerin karşılanma yöntemi sözleşmede belirtilmelidir.

Uzaktan çalışanlarda iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri de devam eder. İşveren, uzaktan çalışanı iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirmek, gerekli eğitimleri vermek ve çalışma ortamının ergonomik koşullarını sağlamak zorundadır. İş kazası ve meslek hastalığı riski uzaktan çalışmada da geçerlidir.

Çalışma süreleri açısından uzaktan çalışanlar tam zamanlı çalışanlarla aynı kurallara tabidir. Haftalık 45 saatlik çalışma süresi ve fazla mesai kuralları aynen uygulanır. İşveren, uzaktan çalışanın çalışma saatlerini tek taraflı olarak belirleme yetkisine sahip değildir; bu konuda karşılıklı mutabakat gerekir.

Çağrı Üzerine Çalışma Sözleşmesi

Çağrı üzerine çalışma, İş Kanunu'nun 14. maddesinde düzenlenen esnek bir çalışma biçimidir. Bu sözleşmede işçi, işverenin ihtiyaç duyduğu zamanlarda çağrı üzerine çalışmaya gelir. Perakende sektörü, etkinlik organizasyonu ve turizm sektöründe sıkça kullanılmaktadır.

Çağrı üzerine çalışmada, sözleşmede haftalık, aylık veya yıllık olarak işçinin ne kadar süre çalışacağı belirlenmemişse, haftalık çalışma süresi 20 saat olarak kabul edilir. İşveren, çalışma ihtiyacı olduğunda işçiyi en az 4 gün önceden çağırmak zorundadır. İşçi, bu süreye uyulmadan yapılan çağrıları kabul etmek zorunda değildir.

Çağrı üzerine çalışan işçi, çağrılmadığı dönemler için de belirli bir ücret güvencesine sahiptir. İşveren, belirlenen süre kadar işçiyi çalıştırsın veya çalıştırmasın, ücretini ödemekle yükümlüdür. Bu düzenleme, işçinin gelir güvencesini korumak amacıyla getirilmiştir.

Deneme Süreli İş Sözleşmesi

İş Kanunu'nun 15. maddesine göre, iş sözleşmelerine en fazla 2 ay süreli deneme kaydı konulabilir. Toplu iş sözleşmeleriyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi, hem işverenin hem de işçinin karşılıklı olarak birbirlerini değerlendirmesi amacıyla öngörülmüştür.

Deneme süresi içinde taraflardan her biri, iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Ancak deneme süresinde de işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve sigorta hakları tam olarak ödenir. Deneme süresinde geçen süre, işçinin kıdemine dahil edilir.

Deneme süresi kaydının geçerli olabilmesi için sözleşmede açıkça belirtilmesi gerekir. Sözleşmede deneme süresi belirtilmemişse, deneme süresi uygulanmaz. Deneme süresi sona erdikten sonra iş ilişkisi devam ederse, sözleşme normal hükümleriyle geçerli olmaya devam eder.

Sözleşme Türlerinin Karşılaştırması

Her iş sözleşmesi türünün avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. İşçi ve işveren açısından doğru sözleşme türünü seçmek, iş ilişkisinin sağlıklı yürümesi ve olası uyuşmazlıkların önlenmesi açısından büyük önem taşır.

İş güvencesi açısından: Belirsiz süreli sözleşme en güçlü iş güvencesini sağlar. İşe iade davası, sendikal haklar ve kıdem tazminatı gibi korumalar bu sözleşme türünde en kapsamlı şekilde uygulanır. Belirli süreli sözleşmede iş güvencesi hükümleri uygulanmaz; ancak bakiye süre ücreti talep edilebilir.

Esneklik açısından: Kısmi zamanlı ve çağrı üzerine çalışma sözleşmeleri en esnek yapıyı sunar. Öğrenciler, emekliler veya birden fazla işte çalışmak isteyenler için uygundur. Uzaktan çalışma sözleşmesi ise mekân esnekliği sağlayarak iş-yaşam dengesini iyileştirir.

Maliyet açısından: İşverenler için kısmi zamanlı ve belirli süreli sözleşmeler daha düşük maliyet avantajı sağlayabilir. Ancak sürekli nitelikteki işler için belirli süreli sözleşme kullanmak hukuki riskler doğurur.

İş Sözleşmesinde Bulunması Gereken Unsurlar

Her iş sözleşmesinde şu unsurların yer alması önerilir: tarafların kimlik bilgileri, işin niteliği ve tanımı, çalışma yeri, çalışma süresi, ücret ve ödeme şekli, yıllık izin süresi, ihbar süreleri, deneme süresi (varsa), özel şartlar (rekabet yasağı, gizlilik gibi) ve sözleşmenin başlangıç tarihi. Belirli süreli sözleşmelerde ayrıca bitiş tarihi ve objektif neden de belirtilmelidir.

Sözleşmede yer alan rekabet yasağı (cezai şart) ve gizlilik hükümleri ayrıca dikkat edilmesi gereken konulardır. Rekabet yasağı, iş ilişkisi sona erdikten sonra işçinin belirli bir süre ve bölgede rakip bir firmada çalışmasını veya kendi işini kurmasını yasaklayabilir. Bu yasağın geçerli olabilmesi için süre, yer ve konu bakımından makul sınırlar içinde olması gerekir; en fazla 2 yıl süreyle sınırlandırılabilir.

Sık Sorulan Sorular

Yazılı sözleşme olmadan çalışabilir miyim? Evet, bir yıldan kısa süreli iş ilişkilerinde yazılı sözleşme zorunlu değildir. Ancak ispat kolaylığı açısından her zaman yazılı sözleşme yapılması tavsiye edilir. Yazılı sözleşme olmasa bile iş ilişkisi kurulmuş sayılır ve işçinin tüm yasal hakları geçerlidir.

Sözleşmemde yazan ücret asgari ücretin altında olabilir mi? Hayır, iş sözleşmesinde belirlenen ücret hiçbir durumda asgari ücretin altında olamaz. Asgari ücretin altında bir ücret belirleyen sözleşme hükmü geçersizdir ve yerine asgari ücret uygulanır.

İşveren sözleşme şartlarını tek taraflı değiştirebilir mi? İşveren, çalışma koşullarında esaslı değişiklik yapmak istediğinde bunu yazılı olarak işçiye bildirmek zorundadır. İşçi, 6 iş günü içinde bu değişikliği kabul etmezse, değişiklik geçerli olmaz. İşveren bu durumda ya eski koşullarla devam eder ya da geçerli bir nedene dayanarak sözleşmeyi feshedebilir.

Staj sözleşmesi iş sözleşmesi midir? Hayır, staj ilişkisi ile iş ilişkisi farklıdır. Stajyerler İş Kanunu kapsamında değil, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamındadır. Ancak staj adı altında gerçekte iş ilişkisi kurulmuşsa, mahkeme bu ilişkiyi iş sözleşmesi olarak nitelendirebilir.

EvrakAI ile İş Sözleşmesi Oluşturma

EvrakAI platformunda belirsiz süreli, belirli süreli, kısmi zamanlı ve uzaktan çalışma iş sözleşmesi şablonlarını kullanarak hukuka uygun sözleşme hazırlayabilirsiniz. Yapay zeka destekli sistemimiz, sözleşme türüne göre gerekli maddeleri otomatik olarak ekler ve İş Kanunu'na uygunluğu sağlar. Birkaç soruyu yanıtlamanız yeterlidir; profesyonel düzeyde bir iş sözleşmesi dakikalar içinde hazır olur.

İster bir işveren olarak yeni bir çalışan için sözleşme hazırlıyor olun, ister bir çalışan olarak mevcut sözleşmenizi kontrol etmek isteyin, EvrakAI size rehberlik eder. İş sözleşmenizin tüm yasal gereklilikleri karşıladığından emin olmanız için iş sözleşmesi şablonumuzu kullanabilirsiniz.